Početak bune protiv dahija je srpska narodna epska pesma koja pripoveda o danima pred ustanak protiv dahija. Narod je tlačen od dahija, a nebeski znaci ga podstiču na oružje, iako još okleva. Vredi je slušati zbog slikovitosti, ritma i istorijskog ugođaja.
Početak bune protiv dahija: epska pesma — kratak sadržaj, likovi i tema
Književni rod i vrsta
epika, narodna epska pesma
Mesto i vreme radnje
Radnja se dešava u Srbiji, u Beogradu, Topoli, Valjevu i okolnim nahijama, na početku bune protiv dahija.
Tema
Pesma prikazuje nebeske znake koji najavljuju propast dahija, njihovu odluku da sečom srpskih knezova uguše otpor, i početak ustanka pod vođstvom Đorđa Petrovića (Karađorđa).
Ideja
Zulum i nasilje prema raji dovode do propasti vlasti; ustanak naroda je pravedan i donosi oslobođenje od turskog ugnjetavanja.
Glavni likovi
Đorđe Petrović (Karađorđe) — Vođa ustanka iz Topole, hrabar i odlučan, organizuje narod protiv Turaka i predvodi oslobođenje Srbije.
Fočić Memed-aga — Najodlučniji dahija, traži seču srpskih knezova i veruje u silu i blago; predvodi pohod protiv raje.
Starac Fočo — Stari dahija, savetuje umerenost prema raji i upozorava da će nasilje dovesti do propasti.
Aganlija — Jedan od vodećih dahija, zajedno sa drugima kreće u pohod na srpske knezove.
Kučuk-Alija — Jedan od vodećih dahija, učestvuje u odluci da se poseku srpski poglavari.
Mula Jusuf — Jedan od vodećih dahija, poseduje veliko blago i podržava nasilje prema raji.
knez Aleksa — Obor-knez iz Brankovine, zajedno sa Birčanin Ilijom pogubljen na mostu na Kolubari; pred smrt proklinje veru u Turke.
Birčanin Ilija — Obor-knez ispod Međednika, ponosan i neustrašiv prema Turcima; ubijen na mostu na Kolubari.
Kratak sadržaj (otkriva kraj)
Narodna pesma opisuje nebeske znake iznad Srbije: pomračenja meseca i sunca, krvave barjake, grom na Svetog Savu. Sveti opominju Srbe da se dignu na oružje, ali Srbi se još ne usuđuju. Sedam dahija u Beogradu posmatraju prilike i gataju pomoću staklene tepsije sa vodom iz Dunava; vide da niko od njih nema glave. Hodže i vaizi im iz indžila čitaju da će Turci izgubiti carstvo zbog zuluma prema raji. Fočić Memed-aga ne prihvata opomenu i predlaže seču srpskih knezova. Starac Fočo savetuje umerenost, ali ga ne slušaju. Dahije skupe vojsku i na prevaru ubiju mnoge srpske knezove i glavare, među kojima Palaliju, Stanoja i Marka Čarapića, kao i igumane Adži-Đeru i Adži-Ruvima. U Valjevu hvataju kneza Aleksu i Birčanin Iliju i obojicu pogube na mostu na Kolubari. Memed-aga šalje delije da ubiju Đorđa Petrovića u Topoli, ali ih Karađorđe sa čobanima dočeka i pobije. Karađorđe šalje knjige po svim nahijama da narod ubija subaše; narod ustaje, a Karađorđe pali turske karaule i palanke. Raja saterava Turke u gradove, a Karađorđe traži od gradskih Turaka da predaju zulumćare. Oni ih predaju, a Srbi ih ubijaju. Karađorđe oslobađa Srbiju, iseca i prekrštava Turke, i poručuje Drini da će uskoro preći u Bosnu.
Motivi
nebeski znaci — Sveci na nebu bacaju različite prilike — pomračenja meseca i sunca, krvave barjake i grom na Svetog Savu — da opomenu Srbe da ustanu.
zulum prema raji — Dahije su povećale harač, globe i poreze, pogazile poštenje i veru raje, zbog čega sirotinja raja više ne može da trpi turski zulum.
proročanstvo o propasti carstva — Hodže i vaizi čitaju iz indžijela da će Turci zbog učinjenog zuluma izgubiti carstvo i da će iz ognjišta niknuti trava, a drumovi poželeti Turaka.
seča srpskih knezova — Dahije na prevaru ubijaju mnoge srpske knezove i glavare, među kojima su Palalija, Stanoje, Marko Čarapić, Aleksa i Birčanin Ilija.
ustanak i osveta — Pod Karađorđevim vođstvom Srbi ubijaju subaše, pale turske karaule i palanke, a građani predaju zulumćare koje Srbi kažnjavaju.
krst i vera — Ustanak se vodi za časni krst; Karađorđe oslobođenu Srbiju iseca, prekrštava i krstom prekrsti, a Aleksa proklinje svakog hrišćanina koji veruje Turcima.
Važni citati
„Bože mili! Čuda velikoga!”
Ovaj uzvik otvara pesmu i najavljuje sudbonosne događaje koji će preokrenuti Srbiju.
„Kad se ćaše po zemlji Srbiji,
Po Srbiji zemlji da prevrne
I da druga postane sudija,”
Ukazuje na istorijski preokret i smenu vlasti koja sledi posle nasilja dahija.
„Kad ustane kuka i motika,
Biće Turkom po Mediji muka,
U Šamu će kade proplakati,”
Proročanstvo iz indžijela najavljuje da će sirotinjska raja i njeno oružje doneti propast Turcima.
„Bog ubio svakog rišćanina,
Koji drži vjeru u Turčinu!”
Kletva kneza Alekse pred pogubljenje sažima pouku pesme da se Turcima ne sme verovati.
Pitanja i odgovori
Kako su se Srbi isprva odnosili prema nebeskim znacima?
Nebeski znaci su se javljali da opomenu Srbe da ustanu, ali se Srbi isprva nisu usuđivali da dignu oružje. Pojavljivali su se redom pomračenja meseca, krvavi barjaci, grom na Svetog Savu i pomračenje sunca, a Srbi su i dalje oklevali.
Koju odluku donose dahije na Stambol-kapiji i ko je pokreće?
Na Stambol-kapiji se sastaje sedam dahija i gleda nebeske prilike. U staklenoj tepsiji vode iz Dunava vide da nijedan nema glavu, a Fočić Memed-aga predlaže da sa vojskom prođu kroz sedamnaest nahija i poseku srpske knezove, kmetove i popove. Ostale dahije ga podržavaju.
Kako Karađorđe dočekuje i pobeđuje turske delije u Topoli?
Kada dvanaest delija s Uzunom opkoli Đorđev dvor u Topoli, Đorđe je već uranio i nalazi se u podrumu. On budi dvanaest čobana, ubija Uzuna, a čobani pucaju na Turke. Potom sa Topolcima goni preostale delije do Sibnice, gde ih opkoljava, pali han i uništava.
Kojoj književnoj vrsti pripada pesma i po čemu se vidi njen epski karakter?
Pesma je narodna epska pesma. Njen epski karakter vide se u pripovedanju o velikim događajima, nebeskim znacima, nabrajanju knezova i dahija, ponavljanjima i stalnim epitetima.
Pregled je napisan uz pomoć veštačke inteligencije na osnovu celog teksta dela. Za školski rad proverite detalje u samom delu.
Početak dela
Početak bune protiv dahija Bože mili! Čuda velikoga! Kad se ćaše po zemlji Srbiji, Po Srbiji zemlji da prevrne I da druga postane sudija, Tu knezovi nisu radi kavzi, Nit’ su radi Turci izjelice, Al’ je rada sirotinja raja, Koja globa davati ne može, Ni trpiti Turskoga zuluma; I radi su Božij ugodnici, Jer je krvca iz zemlje provrela, Zeman doš’o, valja vojevati, Za krst časni krvcu proljevati, Svaki svoje da pokaje stare. Nebom sveci staše vojevati I prilike različne metati Viš’ Srbije po nebu vedrome; ’Vaku prvu priliku vrgoše: Od Tripuna do svetoga Đurđa Svaku noćcu mjesec se vataše, Da se Srblji na oružje dižu, Al’ se Srblji dignut’ ne smjedoše. Drugu sveci vrgoše priliku: Od Đurđeva do Dmitrova dana Sve barjaci krvavi idoše Viš’ Srbije po nebu vedrome, Da se Srblji na oružje dižu, Al’ se Srblji dignut’ ne smjedoše. Treću sveci vrgoše priliku: Grom zagrmi na svetoga Savu Usred zime, kad mu vreme nije, Sinu munja na časne verige, Potrese se zemlja od istoka, Da se Srblji na oružje dižu, Al’ se Srblji dignut’ ne smjedoše. A četvrtu vrgoše priliku:
Readnara
